राजेन्द्र लुइँटेल
नेपालका फ्याक्ट्री तथा उद्योगहरूमा मजदुर शोषण एक गम्भीर समस्याको रूपमा रहेको छ । यस क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरूले विभिन्न प्रकारका अन्याय र दुव्र्यवहारको सामना गर्नुपरेको छ ।
नेपालका केही उद्योग तथा कारखानाहरूमा मजदुर शोषण एउटा गम्भीर र वास्तविक समस्या हो, तर सबै ठाउँमा एकै किसिमको अवस्था भने छैन । यहाँ मुख्य कुरा सरल भाषामा बुझौँः
मजदुर शोषण के हो ?
मजदुरलाई उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित काम गर्ने वातावरण, र कानुनी अधिकार नदिई काम लगाउनु नै मजदुर शोषण हो ।
नेपालमा मजदुर शोषणका मुख्य स्वरूपहरू यस प्रकार छन्ः
न्यूनतम ज्याला नपाउनुः सरकारले तोकेको न्यूनतम ज्यालाभन्दा कममा काम गर्न बाध्य हुनु र समयमा तलब नपाउने समस्या रहेको छ ।
लामो कार्यसमयः ८ घण्टाको कानुनी सीमाभन्दा बढी (१०–१२ घण्टासम्म) काम गर्न लगाउनु, र थप काम (ओभरटाइम) को उचित पारिश्रमिक नदिइने गरिएको छ ।
असुरक्षित कार्यस्थलः फ्याक्ट्रीहरूमा सुरक्षाका उपायहरू (हेल्मेट, मास्क, पन्जा) को अभाव हुनु, जसले गर्दा स्वास्थ्य र ज्यानको जोखिम हुने गरेको छ ।
बालश्रमः विशेष गरी इँटा भट्टा, गार्मेन्ट, र साना उद्योगहरूमा बालश्रमको प्रयोग हुने गरेको छ । कानुनी रूपमा प्रतिबन्ध भए पनि केही ठाउँमा अझै बालबालिकालाई काम लगाइन्छ ।
सामाजिक सुरक्षाको अभावः श्रमिकहरु सञ्चय कोष, उपदान, र बिमा जस्ता सुविधाहरूबाट वञ्चित हुने गरेको पाइएको छ ।
मानसिक र शारीरिक दुर्व्यवहारः कार्यस्थलमा मालिक वा सुपरभाइजरबाट अपमानित हुनु वा यातना पाउनु मजदुरहरुको अर्काे समस्या रहेको छ ।
महिला श्रमिकमाथि शोषणः महिला श्रमिकहरूलाई समान कामको असमान ज्याला र यौनजन्य दुर्व्यवहारको जोखिम पनि उत्तिकै रहेको पाइन्छ ।
युनियन बनाउन रोकः ट्रेड युनियन गठन गर्न वा सामुहिक सौदाबाजी गर्नबाट रोकेको पाइन्छ ।
जबरजस्ती श्रमः कुनै व्यक्तिलाई उसको इच्छा विपरीत काम गर्न बाध्य बनाउनु जबरजस्ती श्रम हो । धम्की, ऋण चुक्ताको बहान, हिंसा वा अन्य दबाब प्रयोग गरेर जबरजस्ती श्रममा श्रमिकलाई प्रयोग गरेको पाइन्छ ।
करार बिना कामः धेरै मजदुरहरू लिखित सम्झौता बिना काम गर्छन्, जसले गर्दा अधिकार माग्न गाह्रो हुन्छ ।
कानुनी पक्षः नेपालमा श्रम ऐन २०१७ ले मजदुरको अधिकार सुनिश्चित गर्ने प्रयास गरेको छः
न्यूनतम तलब निर्धारण
कामको समय (८ घण्टा)
सुरक्षा र स्वास्थ्य मापदण्ड
छुट्टी र बिदा
तर कार्यान्वयन कमजोर हुनु मुख्य समस्या हो ।
यस्ता शोषणहरू विशेष गरी अनौपचारिक क्षेत्र (इँटा भट्टा, साना गार्मेन्ट, निर्माण कार्य) मा बढी देखिन्छन् । सरकारी अनुगमनको कमी, गरिबी, र मजदुरहरूमा आफ्नो अधिकारसम्बन्धी चेतनाको अभावले गर्दा यो समस्या कायम रहेको पाइन्छ ।
सुधारका प्रयासहरू
ट्रेड युनियनहरूको सक्रियता
सरकारी अनुगमन बढाउने प्रयास
अन्तर्राष्ट्रिय दबाब आदि
नेपालमा मजदुर शोषण अझै चुनौतीकै रूपमा छ । विशेष गरी असङ्गठित क्षेत्रमा यो झन् भयावह छ । कानन त छ, तर त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन नै सबैभन्दा ठूलो समस्याको रुपमा रहेको छ ।
