प्रतीक कट्टेल
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) आजको युगको सबैभन्दा प्रभावशाली र तीव्र रूपमा विकास भइरहेको प्रविधिमध्ये एक हो । यसले जानकारी खोज्न, लेख लेख्न, जटिल समस्या समाधान गर्न तथा विभिन्न कार्यहरू छिटो, सहज र प्रभावकारी रूपमा सम्पन्न गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । एआई कम्प्युटर विज्ञानको एउटा यस्तो शाखा हो जसले मेसिनलाई मानिसको बुद्धिजस्तै सोच्ने, सिक्ने र निर्णय गर्ने क्षमता प्रदान गर्ने प्रयास गर्छ ।
एआईलाई सुरुमा ठूलो मात्रामा डेटा प्रदान गरिन्छ । त्यसपछि यसभित्र रहेका विशेष एल्गोरिदम र प्रोग्रामहरूले ती डेटाको विश्लेषण गरी त्यसमा रहेका ढाँचा (प्याटर्नस्) र सम्बन्धहरू पहिचान गर्छन् । यही सिकाइको आधारमा एआईले मानिसले जस्तै भाषा बुझ्न, चित्रहरू पहिचान गर्न, समस्या समाधान गर्न तथा नयाँ परिस्थितिहरूमा उपयुक्त निर्णय लिन सक्ने क्षमता विकास गर्छ । तर पछिल्लो समय एआईको तीव्र विस्तार र अत्यधिक प्रयोगसँगै एउटा गम्भीर बहस पनि सुरु भएको छ । के मानिसहरू एआईमा अत्यधिक निर्भर हुँदै जाँदा उनीहरूको मस्तिष्कको प्राकृतिक क्षमता क्रमशः कमजोर बन्दै गएको छ ?
मानव मस्तिष्क निरन्तर अभ्यास, अनुभव र प्रयोगबाट विकसित तथा बलियो बन्छ । यो संसारकै सबैभन्दा जटिल जैविक संरचनामध्ये एक हो, जुन अरबौं न्युरोनहरूको विशाल सञ्जालबाट बनेको हुन्छ । जब हामी कुनै कार्य बारम्बार गर्छौं, न्युरोनहरूबीचको सम्बन्ध अझ बलियो हुँदै जान्छ । तर कुनै सीप वा क्षमतालाई लामो समयसम्म प्रयोग नगरिएमा ती सम्बन्धहरू क्रमशः कमजोर हुन थाल्छन् । यही अवधारणालाई न्युरोसाइन्सको प्रसिद्ध सिद्धान्त “युज इट अर लुज इट” अर्थात् “प्रयोग गर, नत्र गुमाउ” ले स्पष्ट रूपमा व्याख्या गर्छ । अर्थात्, जुन क्षमताको अभ्यास गरिन्छ, त्यो बलियो बन्छ; जुन क्षमताको प्रयोग हुँदैन, त्यो बिस्तारै क्षीण हुन थाल्छ ।
आज धेरै मानिसहरू जानकारी सम्झनुभन्दा एआई वा इन्टरनेटमा खोज्न बढी निर्भर हुन थालेका छन् । सन् २०११ मा बेट्सी स्पारोद्वारा गरिएको एक चर्चित अध्ययनले देखाएको थियो कि जब मानिसहरूलाई कुनै जानकारी सजिलै अनलाइन उपलब्ध हुने थाहा हुन्छ, उनीहरूले त्यसलाई स्मरण गर्ने प्रयास कम गर्छन् । यसलाई “डिजिटल एम्नेसिया” भनिन्छ । उक्त अध्ययनमा केही व्यक्तिहरूलाई जानकारी कम्प्युटरमा सुरक्षित रहने कुरा बताइएको थियो भने केहीलाई त्यस्तो जानकारी दिइएको थिएन । नतिजामा, जानकारी सुरक्षित रहेको थाहा पाएका व्यक्तिहरूले ती तथ्यहरू कम सम्झिए भने अरूले अपेक्षाकृत बढी स्मरण गरेका थिए । यसले देखाउँछ कि मानिसहरू जानकारीलाई आफ्नो स्मृतिमा राख्नुभन्दा बाह्य प्रणालीहरूमा भर पर्न थालेका छन् ।
त्यसैगरी, एआईले तत्काल उत्तर र समाधान उपलब्ध गराउने भएकाले मानिसहरू स्वतन्त्र रूपमा सोच्ने, विश्लेषण गर्ने र निष्कर्ष निकाल्ने प्रक्रियाबाट टाढिन सक्ने सम्भावना पनि देखिन्छ । आलोचनात्मक सोच, समस्या समाधान गर्ने क्षमता र निर्णय गर्ने सीपहरू अभ्यास र अनुभवबाट विकसित हुन्छन् । यदि हरेक प्रश्नको उत्तर, हरेक समस्याको समाधान र हरेक निर्णयको आधार एआई बन्न थाल्यो भने यी क्षमताहरू क्रमशः कमजोर हुन सक्छन् ।
सिर्जनशीलताको क्षेत्रमा पनि यस्तै प्रश्न उठ्न थालेका छन् । एआईले कविता लेख्न, चित्र बनाउन, सङ्गीत सिर्जना गर्न तथा विभिन्न प्रकारका सामग्री उत्पादन गर्न सक्ने भए तापनि मौलिक विचार, कल्पनाशक्ति र भावनात्मक गहिराइ अझै पनि मानव मस्तिष्ककै विशिष्ट विशेषता हुन् । सिर्जनशीलतासम्बन्धी अनुसन्धानका लागि परिचित टेरेसा अमाबिलेले गरेका अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि नयाँ र मौलिक विचारहरूको जन्म प्रायः मानसिक सङ्घर्ष, परीक्षण, असफलता र निरन्तर प्रयासको प्रक्रियाबाट हुन्छ । जब मानिसले कुनै समस्यासँग सङ्घर्ष गर्छ, विभिन्न सम्भावनाहरूको खोजी गर्छ र गल्तीहरूबाट सिक्दै अगाडि बढ्छ, तब सिर्जनात्मक सोच विकसित हुन्छ ।
तर एआईले तुरुन्तै उत्तर र समाधान उपलब्ध गराउँदा यस्तो सिर्जनात्मक सङ्घर्ष कम हुन सक्छ । फलस्वरूप, मानिसहरूले आफ्नै नयाँ विचार विकास गर्ने, कल्पना गर्ने र वैकल्पिक दृष्टिकोणहरू खोज्ने अभ्यास क्रमशः गुमाउन सक्छन् । दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा यसले सिर्जनशील क्षमतामा प्रभाव पार्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ ।
यद्यपि, एआईलाई केवल नकारात्मक दृष्टिकोणबाट हेर्नु उचित हुँदैन । वास्तवमा एआई अर्थात् कृत्रिम बुद्धिमता आजको दिनमा मानिसका लागि सरलता, पहुँच र उत्पादकताको महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ । जटिलभन्दा जटिल विषयवस्तुलाई केही क्षणमै सरल र बुझ्न सकिने भाषामा प्रस्तुत गर्ने क्षमता एआईसँग छ । यहाँसम्म कि चिकित्सकले दिएको प्रेस्क्रिप्सन, मेडिकल रिपोर्ट वा प्राविधिक दस्तावेजलाई पनि एआईले सामान्य व्यक्तिले बुझ्न सक्ने शैलीमा व्याख्या गर्न सक्छ । यसले ज्ञानलाई थप पहुँचयोग्य र समावेशी बनाएको छ ।
वास्तविक समस्या एआई आफैंमा होइन, यसको अत्यधिक र असन्तुलित प्रयोगमा छ । इतिहासलाई हेर्ने हो भने क्याल्कुलेटरले गणित सिकाइलाई नष्ट गरेको छैन, इन्टरनेटले ज्ञानलाई समाप्त पारेको छैन, र पुस्तकहरूको उपलब्धताले मानिसको लेख्ने वा स्मरण गर्ने क्षमतालाई समाप्त पारेको छैन । त्यसैगरी एआईलाई पनि सहयोगी उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्दा यसले उत्पादकता बढाउँछ, ज्ञानमा पहुँच विस्तार गर्छ र मानिसलाई थप प्रभावकारी बनाउँछ । समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब मानिसले आफ्नै सोच, विश्लेषण र निर्णय क्षमतालाई प्रयोग गर्न छोडेर पूर्ण रूपमा एआईमाथि निर्भर हुन थाल्छ ।
त्यसैले मानव मस्तिष्कलाई सक्रिय र सशक्त राख्न अध्ययन, विश्लेषण, स्मरण अभ्यास, सिर्जनात्मक गतिविधि तथा स्वतन्त्र सोचलाई निरन्तरता दिनु आवश्यक छ । एआईले हामीलाई सहयोग गर्न सक्छ, तर हाम्रो ठाउँ लिन सक्दैन । अन्ततः सोच्ने, मूल्याङ्कन गर्ने, नैतिक निर्णय गर्ने र नयाँ सम्भावनाहरूको कल्पना गर्ने क्षमता मानव मस्तिष्ककै विशेषता हो ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधुनिक युगको सबैभन्दा शक्तिशाली प्रविधिमध्ये एक हो । यसले उत्पादकता, अनुसन्धान, शिक्षा तथा ज्ञानमा पहुँचलाई अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेको छ । तर विभिन्न अध्ययनहरूले सङ्केत गरेअनुसार यसको अत्यधिक निर्भरताले स्मरणशक्ति, आलोचनात्मक सोच, ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता, सिर्जनशीलता तथा समस्या समाधान गर्ने क्षमतामा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।
मानव मस्तिष्कको वास्तविक शक्ति केवल जानकारी प्राप्त गर्नुमा सीमित छैन; त्यसलाई विश्लेषण गर्नु, त्यसबाट नयाँ अर्थ निकाल्नु, सिर्जना गर्नु र नवीन विचार जन्माउनुमा निहित छ । एआईले यी क्षमताहरूलाई प्रतिस्थापन गर्नु हुँदैन, बरु अझ सशक्त बनाउन सहयोग गर्नुपर्छ । त्यसका लागि एआईको जिम्मेवार, सन्तुलित र सचेत प्रयोग आवश्यक छ । भविष्यको सफल समाज त्यो हुनेछ जहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता र मानव बुद्धिमत्ता प्रतिस्पर्धी होइनन्, बरु एकअर्काका पूरक शक्ति बनेर मानव विकासलाई नयाँ उचाइमा पु¥याउनेछन् ।
