मिन कुमार विश्वकर्मा
परिचय
सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको तीव्र विकाससँगै नेपालमा इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ । आज बैंकिङ सेवा, सरकारी सेवा, व्यापार, शिक्षा, सञ्चार तथा सामाजिक अन्तरक्रियाका अधिकांश गतिविधिहरू डिजिटल माध्यमबाट सञ्चालन भइरहेका छन् । डिजिटल प्रविधिले मानव जीवनलाई सहज, छरितो र प्रभावकारी बनाएको भए पनि यससँगै साइबर अपराधको जोखिम पनि बढ्दै गएको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा अनलाइन ठगी, सामाजिक सञ्जाल ह्याक, बैंकिङ ठगी, तथ्याङ्क चोरी, नक्कली परिचय निर्माण तथा साइबर उत्पीडनजस्ता घटनाहरूमा वृद्धि भएको देखिन्छ । यसले व्यक्ति, संस्था तथा राष्ट्रको सुरक्षामाथि गम्भीर चुनौती खडा गरेको छ ।
साइबर अपराधको अवधारणा
कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट वा अन्य डिजिटल माध्यमको प्रयोग गरी गरिने गैरकानुनी गतिविधिलाई साइबर अपराध भनिन्छ । यस्ता अपराधहरूमा आर्थिक ठगी, व्यक्तिगत विवरण चोरी, डिजिटल प्रणालीमा अनधिकृत प्रवेश, अनलाइन उत्पीडन तथा भ्रामक सूचना प्रसारणजस्ता कार्यहरू समावेश हुन्छन् । प्रविधिको विकाससँगै साइबर अपराधका स्वरूप र तरिकाहरू पनि झन् जटिल बन्दै गएका छन् ।
नेपालमा बढ्दो साइबर अपराध
नेपालमा डिजिटल बैंकिङ, मोबाइल बैंकिङ, विद्युतीय व्यापार तथा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग बिस्तार भएसँगै साइबर अपराधका घटनाहरू पनि बढेका छन् । पछिल्ला वर्षहरूमा फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक तथा इमेल खातामा अनधिकृत प्रवेशका घटनाहरू सामान्य बन्दै गएका छन् । साथै, बैंक तथा वित्तीय संस्थाका ग्राहकहरूलाई झुक्याएर एकपटक प्रयोग हुने गोप्य सङ्केत, पासवर्ड वा अन्य गोप्य जानकारी प्राप्त गरी रकम चोरी गर्ने घटनाहरू पनि बारम्बार सार्वजनिक भइरहेका छन् ।
अनलाइन ठगी गर्ने समूहहरूले विभिन्न पुरस्कार, वैदेशिक रोजगारी, प्रेम सम्बन्ध, लगानी तथा अनलाइन खरिद–बिक्रीका नाममा सर्वसाधारणलाई ठगी गरिरहेका छन् । सामाजिक सञ्जालमार्फत् भ्रामक सूचना तथा अफवाह फैलाउने गतिविधिले समाजमा अन्योल, भ्रम र अस्थिरता सिर्जना गर्ने खतरा पनि बढाएको छ ।
साइबर अपराधका प्रमुख प्रकार
१. फिसिङः नक्कली वेबसाइट, विद्युतीय पत्र वा सन्देशमार्फत् प्रयोगकर्ताको गोप्य जानकारी चोरी गर्ने कार्य ।
२. ह्याकिङः कम्प्युटर प्रणाली, सामाजिक सञ्जाल वा वेबसाइटमा अनधिकृत रूपमा प्रवेश गरी तथ्याङ्क चोरी गर्ने वा क्षति पुर्याउने कार्य ।
३. अनलाइन बैंकिङ ठगीः बैंक खातासम्बन्धी जानकारी प्राप्त गरी रकम चोरी गर्ने गतिविधि ।
४. साइबर उत्पीडनः सामाजिक सञ्जाल वा डिजिटल माध्यममार्फत् कसैलाई मानसिक रूपमा दुःख दिने, धम्क्याउने वा अपमानित गर्ने कार्य ।
५. पहिचान चोरीः अरू व्यक्तिको नाम, तस्बिर वा विवरण प्रयोग गरी गैरकानुनी गतिविधि सञ्चालन गर्ने कार्य ।
६. हानिकारक सफ्टवेयर तथा फिरौती सफ्टवेयर आक्रमणः कम्प्युटर प्रणालीमा हानिकारक कार्यक्रम प्रवेश गराई तथ्याङ्क नष्ट गर्ने वा नियन्त्रणमा लिएर फिरौती माग्ने कार्य ।
साइबर अपराधका कारण
नेपालमा साइबर अपराध बढ्नुका पछाडि विभिन्न कारणहरू रहेका छन् । डिजिटल साक्षरताको कमी, कमजोर साइबर सुरक्षा प्रणाली, प्रविधिको दुरुपयोग, कानुनी सचेतनाको अभाव तथा प्रयोगकर्ताको लापरबाही प्रमुख कारण हुन् । धेरै व्यक्तिहरूले आफ्नो पासवर्ड, गोप्य सङ्केत वा व्यक्तिगत जानकारीको सुरक्षासम्बन्धी पर्याप्त ज्ञान नहुँदा अपराधीहरूको निशाना बन्ने गरेका छन् ।
साइबर अपराधको प्रभाव
साइबर अपराधले व्यक्तिको आर्थिक, सामाजिक तथा मानसिक जीवनमा गम्भीर असर पार्छ । आर्थिक रूपमा ठूलो रकम गुम्न सक्ने, व्यक्तिगत गोपनीयता उल्लङ्घन हुने तथा सामाजिक प्रतिष्ठामा क्षति पुग्ने जोखिम रहन्छ । संस्थागत स्तरमा तथ्याङ्क चोरी, सेवामा अवरोध तथा आर्थिक नोक्सानी हुन सक्छ । राष्ट्रिय स्तरमा साइबर आक्रमणले महत्वपूर्ण पूर्वाधार तथा सरकारी प्रणालीको सुरक्षामा समेत खतरा उत्पन्न गर्न सक्छ ।
नेपालमा साइबर सुरक्षाको अवस्था
नेपाल सरकारले साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि विभिन्न कानुनी तथा संस्थागत व्यवस्था गरेको छ। विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ साइबर अपराध नियन्त्रणसम्बन्धी प्रमुख कानुनका रूपमा रहेको छ । साथै, नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोले साइबर अपराधसम्बन्धी उजुरी दर्ता, अनुसन्धान तथा कारबाही गर्ने कार्य गर्दै आएको छ । यद्यपि, प्रविधिको तीव्र विकासको तुलनामा कानुनी तथा प्राविधिक संरचना अझै पर्याप्त रूपमा सुदृढ हुन सकेको छैन ।
साइबर सुरक्षा सुदृढीकरणका उपाय
साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि सरकार, निजी क्षेत्र तथा नागरिक सबैको सक्रिय भूमिका आवश्यक हुन्छ । डिजिटल साक्षरताको विकास, साइबर सुरक्षासम्बन्धी जनचेतना कार्यक्रम, प्रभावकारी कानुनी व्यवस्था तथा आधुनिक सुरक्षा प्रणालीको विकास अपरिहार्य छ। प्रयोगकर्ताहरूले बलियो पासवर्ड प्रयोग गर्ने, दुई तहको प्रमाणीकरण अपनाउने, शङ्कास्पद लिङ्क नखोल्ने तथा व्यक्तिगत जानकारी सुरक्षित राख्ने बानी विकास गर्नुपर्छ । साथै, शैक्षिक संस्थाहरूमा साइबर सुरक्षासम्बन्धी शिक्षा समावेश गर्नु पनि आवश्यक छ ।
निष्कर्ष
डिजिटल युगमा साइबर सुरक्षा राष्ट्रिय सुरक्षाको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ । नेपालमा इन्टरनेट तथा डिजिटल सेवाको विस्तारसँगै साइबर अपराधका चुनौतीहरू पनि बढिरहेका छन् । साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि केवल कानुनी व्यवस्था मात्र पर्याप्त हुँदैन; जनचेतना, प्राविधिक क्षमता तथा संस्थागत सुदृढीकरण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ । सुरक्षित डिजिटल समाज निर्माणका लागि सरकार, निजी क्षेत्र तथा नागरिक सबैले जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । साइबर सुरक्षामा गरिने लगानी, सचेतना र प्रविधिगत सुदृढीकरणले मात्र डिजिटल नेपालको भविष्यलाई सुरक्षित, भरपर्दो र विश्वसनीय बनाउन सक्छ ।
